„Książnica Śląska” to czasopismo naukowe Biblioteki Śląskiej w Katowicach. Ukazuje się nieregularnie od 1983 roku, a od 2021 roku regularnie jako półrocznik. Jest kontynuacją „Biuletynu Informacyjnego Biblioteki Śląskiej” wydawanego w latach 1956-1976. Wszystkie roczniki „Książnicy Śląskiej” i „Biuletynu…” są dostępne online. „Książnica Śląska” jest czasopismem naukowym o szerokim profilu humanistycznym. Publikujemy rozprawy i materiały poświęcone przede wszystkim zagadnieniom z kręgu bibliologii i bibliotekoznawstwa, ale także literaturoznawstwa, teatrologii oraz historii Śląska Górnego i Cieszyńskiego. Sporo miejsca w periodyku zajmuje także tematyka kresowa ze względu na unikatowe kolekcje, które trafiły do katowickiej książnicy po II wojnie światowej. Część publikowanych materiałów to opracowania źródłowe przygotowane w oparciu o zbiory Biblioteki Śląskiej. W półroczniku ukazują się artykuły, recenzje, sprawozdania z konferencji naukowych, wystaw i realizowanych projektów. W 2020 roku powołano Radę Naukową oraz nowy zespół redakcyjny „Książnicy Śląskiej”, zmienił się również format i szata graficzna czasopisma. Wersją referencyjną czasopisma jest postać elektroniczna, wersja papierowa ograniczona została do minimum.
Tytuły utworów Melchiora Wańkowicza – struktura i funkcje
Tekst poświęcony został analizie tytułów utworów Melchiora Wańkowicza. Zwrócono uwagę na budowę tytułów, które przybierać mogą formę wypowiedzeń zdaniowych bądź niezdaniowych (oznajmień, zawiadomień). Dokonano także podziału tytułów ze względu na dominujące funkcje, jakie pełnią w relacji do tekstu: wyróżniono tytuły informacyjne (wskazujące bohaterów jednostkowych lub zbiorowych, miejsce, sytuacje) i metaforyczne (przyciągające uwagę czytelnika i zachęcające do zabawy intelektualnej). Konwencje, w jakich tytuły zostały sformułowane, świadczą o inwencji pisarza, jego twórczym podejściu do języka i wykorzystywaniu środków stylistycznych w sposób zarówno funkcjonalny, jak i efektowny.
Referaty z konferencji naukowej "Melchior Wańkowicz. Czas, przestrzeń, pamięć"
Prawa autorskie (c) 2025 Książnica Śląska
W symbiozie z naturą – Na tropach Smętka
Poprzez analizę obrazów przyrody w powieści reportażowej Melchiora Wańkowicza Na tropach Smętka autorka podejmuje próbę wskazania typu ich kreacji językowej. Pokazuje, że nić łącząca relacje o poszukiwaniu ducha polskości w Prusach Wschodnich, czyli o wędrówkach rzekami i jeziorami Warmii i Mazur, pozwala nadać obrazom natury szczególną formę językową. Melchior Wańkowicz, wrażliwy obserwator, tworzył obrazy przyrody o charakterze symbiotycznym i w ten sposób nadawał im funkcję budowania nadziei u odbiorcy.
Z Melchiorem Wańkowiczem w podróż „tędy i owędy”
Przedmiotem artykułu są reportaże Melchiora Wańkowicza. Pełne dygresji, osobistych refleksji i anegdot, stanowiły złożoną opowieść o świecie, który przemijał, a także o ludziach i miejscach, których pisarz napotkał na drodze swego życia. Styl, humor oraz zdolność Wańkowicza do opisywania rzeczywistości w sposób zaskakujący i głęboko refleksyjny powodują, że uważany on jest za jednego z najwybitniejszych polskich twórców XX wieku.
Literatura i partyzantka. O Hubalczykach Melchiora Wańkowicza i Ścieżce pajęczych gniazd Italo Calvino
Autorka zestawia dwa utwory wydane w 1947 roku: Hubalczyków Melchiora Wańkowicza i Ścieżkę pajęczych gniazd Italo Calvino. Omawia je w kontekstach literackich i historycznych, uwzględniając ponadto biografie autorów i okoliczności powstania dzieł. Oba teksty stanowiły odpowiedź na aktualne zapotrzebowanie czytelnicze i interpretowane były jako bezpośrednie świadectwa doświadczeń wojennych. Chociaż wywodzą się z tej samej tradycji epickiej, to reprezentują jednak inne gatunki literackie; rożni je także sposób narracji, przedstawienia bohaterów, a także ostateczna wymowa moralna.
Recepcja wydawnicza twórczości Melchiora Wańkowicza po roku 1989
Celem artykułu jest omówienie z perspektywy bibliologicznej obecności twórczości Melchiora Wańkowicza na rynku wydawniczym po roku 1989, w którym zapoczątkowano gruntowne przemiany wszystkich aspektów funkcjonowania państwa polskiego. Uwzględniając wpływ wprowadzonych reguł wolnorynkowych na politykę oficyn wydawniczych, skoncentrowano uwagę przede wszystkim na losach najważniejszego tekstu w dorobku pisarza, czyli reportażu o walkach polskich żołnierzy w 1944 roku o Monte Cassino. Scharakteryzowano poszczególne edycje dzieła, w tym ich oprawę graficzną. Osobą część artykułu poświęcono seriom i cyklom, w ramach których publikowano teksty Melchiora Wańkowicza. Nakreślono również perspektywy badawcze, obejmujące analizę zagadnień poszerzających stan badań nad recepcją wydawniczą twórczości „ojca reportażu polskiego”.
Artykuł został poświęcony związkom Melchiora Wańkowicza ze Śląskiem, zwłaszcza w okresie przedwojennym, kiedy autor Na tropach Smętka często przyjeżdżał do Katowic i innych śląskich miast oraz składał przyjacielskie wizyty Zofii Kossak w Górkach Wielkich, Gustawowi Morcinkowi w Skoczowie i odwiedzał w Katowicach dyrektora kopalni „Gische” Władysława Michejdę. Omówiono reportaże z tych podróży oraz książkę Dzieje rodziny Korzeniewskich, poświęconą przyjaciołom odwiedzanym przez pisarza podczas pobytu w Katowicach, których tragiczny los dopełnił się podczas II wojny światowej.
Artykuł dotyczy prywatnej korespondencji Melchiora Wańkowicza do żony Zofii z lat 1914–1968. Analiza listów pozwala na ukontekstowienie biogramów Kinga i Królika dzięki wykorzystaniu informacji zawartych w małżeńskim dialogu epistolograficznym, w tym na uszczegółowienie tożsamości przyjaciół, krewnych i sąsiadów oraz ponderabiliów dotyczących miejsc i zdarzeń. Przede wszystkim listy rzucają nowe światło na życie pisarza, na niektóre fakty dotyczące twórczości autora Ziela na kraterze. W przywołanej korespondencji na uwagę zasługuje zwłaszcza niezwykle autentyczna uczuciowo-emocjonalna relacja, która łączyła małżonków.
Ślad pisarstwa Melchiora Wańkowicza na listach „purgacyjnych” (komunikat)
Autorka artykuł przedstawia instytucję cenzury i opisuje akcję „oczyszczania księgozbiorów”, czyli wycofywania z bibliotek książek, które znalazły się na tzw. listach „purgacyjnych”. Omówiona została recepcja twórczości Melchiora Wańkowicza w Polsce Ludowej i wskazano powody niechęci władz do osoby pisarza i jego tekstów. Reportażysta został przedstawiony jako pisarz niepokorny, skazany przez ówczesne władze na „pisarski niebyt”.
Fotoreporter wojenny Tadeusz Szumański oraz jego Album z fotografiami z kampanii włoskiej 2 Korpusu Polskiego
Autorka przedstawiła fotoreportera wojennego Tadeusza Szumańskiego (żołnierza Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie) oraz jego Album z fotografiami z kampanii włoskiej 2 Korpusu Polskiego zachowany w zbiorach Biblioteki Śląskiej. Opisała zdjęcia ciężkich bitew stoczonych przez polskich żołnierzy pod Monte Cassino, Piedimonte, Ankoną i Bolonią oraz wklejone do albumu pamiątki (naszywki i odznaki). Zwróciła uwagę na specjalne cechy graficzne kolejnych wydań Monte Cassino Melchiora Wańkowicza, a także na umieszczone w nich dedykacje oraz ekslibris przyjaciółki fotografa Xeni Popowicz. Pokrótce opisała też rękopiśmienną korespondencję pomiędzy Tadeuszem Szumańskim, Melchiorem Wańkowiczem i grafikiem-malarzem Stanisławem Gliwą, przechowywaną w zbiorach Biblioteki Śląskiej.
Katowice oczami artysty fotografika Józefa Ligęzy
Piąty album Józefa Ligęzy poświęcony Katowicom (Katowice. Metamorfozy) to dobry pretekst, by spojrzeć na miasto oczami znakomitego artysty fotografika. Piękna edycja, wydana w 2024 roku, to niezwykłe podsumowanie wieloletniej fascynacji miastem i jego mieszkańcami. Album zawiera artystyczne fotografie dokumentujące ogromne przemiany zachodzące w krajobrazie miasta, architekturze i społeczeństwie w XX i XXI wieku. Autor zestawia obok siebie dawne obrazy z wizerunkami współczesnymi. Fotografie Józefa Ligęzy to materialne pamiątki, ujawniające zapomniane oblicze miasta oraz przedstawiające jego nowy charakter i funkcje. Album wzbogacają panoramiczne ujęcia przestrzeni miejskiej wykonane z lotu ptaka (przy użyciu drona). Publikacja Katowice. Metamorfozy Józefa Ligęzy to świadectwo wieloletnich starań autora o zachowanie dziedzictwa kulturowego Górnego Śląska.
Człowiek, rośliny, książki. Dzieła botaniczne w starych drukach Biblioteki Śląskiej
Autorka artykułu przedstawiła dzieła i prace naukowe o tematyce botanicznej, które znajdują się w zasobie starodrukowym Biblioteki Śląskiej i towarzyszyły wystawie „Fitoglosje”. Sporo miejsca poświęcono zarówno zielnikom wydanym w Krakowie, jak i tym znanym w całej Europie autorstwa Mattiolego, Bocka i Lonitzera. Przywołane zostały opracowania znanych badaczy (m.in. Morisona, Linneusza), dzieła poświęcone florze rożnych regionów i krajów oraz słowniki notujące nazwy rożnych gatunków roślin. Omawiając poszczególne egzemplarze, badaczka scharakteryzowała znajdujące się w nich ilustracje (nierzadko ręcznie kolorowane), a także odręczne wpisy i pieczątki, które informują o pochodzeniu i losach konkretnych dzieł.
Melchior Wańkowicz w Katowicach i w Bibliotece Śląskiej
Autorka zebrała rozproszone materiały wiążące Melchiora Wańkowicza z Katowicami i Biblioteką Śląską. Opisała spotkania pisarza ze śląskimi czytelnikami, a także przyjacielskie kontakty z mieszkającymi w Katowicach Tadeuszem Szumańskim i Xenią Popowicz. Ślady tych spotkań i kontaktów zachowały się w zbiorach Biblioteki Śląskiej: w rękopiśmiennych dedykacjach, korespondencji oraz fotografiach i drukach ulotnych (ofiarowanych Bibliotece Śląskiej przez Xenię Popowicz), a także w regionalnych dziennikach i czasopismach. Tekst uzupełniono aneksem z opisami bibliofilskich egzemplarzy, w których zachowały się odręczne dedykacje Melchiora Wańkowicza oraz jego sekretarki Aleksandry Ziółkowskiej dla Xeni Popowicz.
Miejsca Melchiora Wańkowicza. O Szczenięcych latach
Tekst poświęcony jest autobiograficznej opowieści Melchiora Wańkowicza Szczenięce lata opublikowanej w 1934 roku. Mocą pamięci powoływane są tu do istnienia miejsca, w jakich pisarz spędził dzieciństwo i wczesną młodość. Tematyka utworu i sposób prowadzenia narracji sytuowane są w obrębie takich zagadnień, jak: przestrzeń, miejsce, autobiografizm. Omówiono przynależność opowieści Wańkowicza do literatury kresowej. W polu uwagi znalazł się sposób budowania wspomnień, prowadzenia narracji, związany z tradycją gawędową
„Sarmatka”. Odnaleziona karta zapomnianego czasopisma z doby powstania listopadowego.
Z warsztatu naukowego pracowników i czytelników Biblioteki Śląskiej
Śląski Związek Chórów i Orkiestr ma 115 lat (PDF 1,88 MB)
Artykuł powstał z okazji 115-lecia działalności Śląskiego Związku Chórów i Orkiestr, założonego w 1910 roku jako Związek Śląskich Kół Śpiewaczych. Stowarzyszenie to jest jedną z najstarszych organizacji związanych z amatorskim ruchem muzycznym. Autorka przedstawia jego dzieje, przywołuje nazwiska osób zasłużonych dla rozwoju kultury muzycznej na Śląsku oraz prezentuje inicjatywy podejmowane przez Związek od jego powstania aż do czasów obecnych.
Zbiory muzyczne Biblioteki Śląskiej oraz Śląski Związek Chórów i Orkiestr
Związek Śląskich Kół Śpiewaczych, Śląski Związek Chórów i Orkiestr, Śląsk, amatorski ruch muzyczny, chór, orkiestra, koncert
Zbiory muzyczne Biblioteki Śląskiej (PDF 5,99 MB)
Tekst opisuje różnorodne muzykalia zgromadzone w zbiorach Biblioteki Śląskiej. Część z nich (dokumenty dźwiękowe) prezentowano na wystawie towarzyszącej X Jubileuszowej Konferencji Fonotek „Gramy dalej!”. Inne uczestnicy Konferencji mogli zobaczyć podczas pokazu rękopisów, egzemplarzy z Biblioteki Teatru Lwowskiego, a także starych druków i cenniejszych publikacji nutowych. W artykule opisano wybrane egzemplarze z bogatego zasobu muzykaliów Biblioteki Śląskiej, a także przywołano najważniejsze opracowania poświęcone tej kolekcji
Biblioteka Śląska, zbiory muzyczne, muzykalia, dokumenty dźwiękowe, rękopisy, stare druki, Biblioteka Teatru Lwowskiego
Wpływ muzyki relaksacyjnej na zdrowie pacjenta w oparciu o elementy muzyki klasycznej podczas operacji kardiochirurgicznych (PDF 2,18 MB)
Autor analizuje oddziaływanie muzyki na różne aspekty życia człowieka, zwłaszcza na procesy mózgowe, funkcje poznawcze, parametry sercowo-naczyniowe, a także jej rolę w redukcji stresu oksydacyjnego. Podkreśla, że stanowi ona istotny czynnik terapeutyczny, co wykorzystuje się w wielu dyscyplinach medycznych, m.in. w kardiochirurgii nieinwazyjnej, kardiologii oraz w obszarze intensywnej terapii. Najbardziej korzystny wpływ na zdrowie pacjenta wykazuje muzyka klasyczna, zwłaszcza kompozycje Bacha, Mozarta, Czajkowskiego, Schuberta i Wagnera.
Referaty z X Jubileuszowej Ogólnopolskiej Konferencji Fonotek „Gramy Dalej!”
muzyka klasyczna, zdrowie, medycyna, stres oksydacyjny
Kreacyjna moc czarnej płyty. Fonografia a dzieje południowoafrykańskiej muzyki kwela (PDF 1,47 MB)
W artykule scharakteryzowano związki przemysłu fonograficznego z powstaniem i rozwojem południowoafrykańskiej muzyki kwela. Omówiono wpływ amerykańskiej fonografii na muzykę wykonywaną przez młodzież na ulicach RPA w latach 40. XX wieku oraz późniejsze wybrane dokumentacje fonograficzne tej muzyki, wydane m.in. przez lokalną wytwórnię płytową Gallotone. Opisano również kolejne etapy rozwoju muzyki kwela od jej powstania aż do chwili obecnej.
kwela, flażolet, jazz, fonografia, płyta winylowa
Problematyka deskrypcji dokumentów etnofonograficznych jako istotny obszar badań w projekcie Etnofon (PDF 5,66 MB)
Tekst poświęcony został problematyce opisywania nagrań, stanowiącej jedno z najważniejszych zagadnień badawczych podjętych w ramach wieloletniego projektu Polska muzyka tradycyjna – dziedzictwo fonograficzne. Stan aktualny, zachowanie, udostępnianie (Etnofon). Autor podkreśla istotną rolę opisu nagrania – od użytych metadanych zależy funkcjonowanie cyfrowego odwzorowania nagrania jako obiektu w elektronicznych bazach danych czy w repozytoriach cyfrowych. Przedstawia historię kształtowania się metody opisu, począwszy od modelu zaproponowanego w latach 30. XX wieku przez prof. Łucjana Kamieńskiego, założyciela Regionalnego Archiwum Fonograficznego.
nagrania dźwiękowe, opis, etnofonografia, archiwizacja nagrań, bazy danych, repozytorium cyfrowe
Funkcje etnomuzykologicznych baz cyfrowych w opiniach praktyków (PDF 1,84 MB)
Przedmiotem artykułu są kwestie związane z funkcjonowaniem cyfrowych baz etnomuzykologicznych. Proces ich powstawania wymaga zaangażowania specjalistów o różnych kompetencjach: muzykologów, bibliotekarzy, archiwistów itp. Na podstawie rozmów z użytkownikami autorka opracowała dziesięć propozycji, których wprowadzenie mogłoby polepszyć komfort korzystania z zasobów. Są wśród nich m.in. tagi związane z funkcją pieśni, ich treścią i kontekstem, mapki z miejscem nagrania pieśni oraz wyszukiwanie wątków muzycznych poprzez zapis nutowy
digitalizacja, bazy cyfrowe, etnomuzykologia, nagrania archiwalne, muzyka ludowa
Tak! Doprawdy nowy to horyzont…. Z okazji 50. rocznicy wydania pierwszej płyty SBB (PDF 1,42 MB)
Autor przedstawia krótko historię zespołu SBB, podkreślając jego znaczenie dla polskiej kultury muzycznej. Wspomina o wydarzeniach zorganizowanych w 2021 i 2024 roku z okazji 50-lecia powstania zespołu i 50-lecia wydania przez grupę debiutanckiej płyty. W ramach uroczystości odbyły się konferencje naukowe, koncerty, powstała również publikacja jubileuszowa. W roku bieżącym natomiast w Muzeum Narodowym w Krakowie zaprezentowana zostanie wystawa „Nowy horyzont. SBB – droga do Wolności”.
Józef Skrzek, polska muzyka rockowa, zespół muzyczny, koncert, jubileusz
W artykule przedstawiono materiał dyskograficzny kompozytorów, solistów, zespołów, chórów i orkiestr związanych ze Śląskiem. Autorka opisuje trudną sytuację fonografii w czasach powojennych oraz losy prywatnych wytwórni w okresie rządów komunistycznych. Następnie dokonuje przeglądu płyt gramofonowych wydanych od 1945 roku do lat 90. XX wieku, reprezentujących różnorodne gatunki muzyczne (m.in. muzyka klasyczna, jazz, blues, rock, rock and roll).
Śląsk, fonografia, płyta gramofonowa, płyta winylowa, muzyka klasyczna, muzyka rozrywkowa, jazz, blues, kompozytorzy, orkiestry, Akademia Muzyczna w Katowicach, Zespół Pieśni i Tańca „Śląsk”
Początki fonografii w Katowicach (PDF 1,42 MB)
Autor przedstawia dzieje fonografii na Śląsku od 1907 roku, kiedy w Katowicach powstała wytwórnia płytowa Allegro-Record. Przywołuje najstarsze, dokonane na Śląsku, nagrania repertuaru polskiego oraz wspomina o wyjazdowych sesjach nagraniowych organizowanych przez koncerny międzynarodowe. Omawia funkcjonowanie przemysłu fonograficznego w dwudziestoleciu międzywojennym i po II wojnie światowej (w okresie wojny nagrania w Polsce nie powstawały), kończąc rozważania na 1957 roku, kiedy płyty szelakowe były już wypierane przez winylowe płyty długogrające.
Śląsk, Katowice, fonografia, płyta gramofonowa, wytwórnia płytowa
Czy można zobaczyć dźwięk? Jak zużywa się muzyka zapisana na płycie gramofonowej?
Punktem wyjścia artykułu są rozważania na temat ścieżki dźwiękowej do filmu Koreyoshi Kurahary Antarctica. Refleksje związane z ulubioną muzyką prowadzą do pytania, jak zużywa się zapis na płycie gramofonowej. Autor przedstawia sposób działania skaningowego mikroskopu elektronowego, umożliwiającego ogląd płyty w dużym powiększeniu, a także objaśnia, w jaki sposób powstaje dźwięk. Omawia także materiały, z jakich wykonuje się płyty gramofonowe i analizuje korelacje pomiędzy uszkodzeniami a jakością odtwarzania.
płyta gramofonowa, winyl, skaningowy mikroskop elektronowy, gramofon, dźwięk
Na lekcjach u Zbigniewa Drzewieckiego. Szczególne dokumenty dźwiękowe w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina
Autor omawia zespół dokumentów dźwiękowych zawierających zapisy fonograficzne lekcji, jakich udzielił w latach 1960–1963 profesor Zbigniew Drzewiecki. Przypomina postać tego znanego pianisty i pedagoga oraz charakteryzuje stosowane przez niego metody dydaktyczne. Prezentuje również sylwetkę jego żony Barbary, która była pomysłodawczynią i realizatorką idei rejestracji fonograficznej lekcji. Następnie przedstawia okoliczności powstania zbioru nagrań oraz wiążące się z nimi perspektywy badawcze.
Zbigniew Drzewiecki, pianistyka, pianiści, nagrania amatorskie, dokumenty dźwiękowe
Biblioteka muzyczna w wyścigu z rzeczywistością. Wybrane problemy związane z opracowywaniem nowych formatów nagrań archiwalnych
Celem artykułu jest prezentacja doświadczeń Biblioteki Naukowej Związku Kompozytorów Polskich w Warszawie związanych z gromadzeniem, opracowywaniem, archiwizacją i udostępnianiem nowych nagrań koncertowych realizowanych „na żywo”. W tekście omówiono historię i stan obecny zbiorów Biblioteki ZKP oraz dokonano analizy wybranych problemów związanych z realizacją zadań placówki. Rozważania autorki prowadzą do konkluzji, że wobec stale zmieniającej się rzeczywistości bibliotekarz zmuszony jest bezustannie poszukiwać nowych, adekwatnych rozwiązań.
Biblioteka Naukowa ZKP, nagrania koncertowe „na żywo”, muzyka współczesna, katalogowanie, plik dźwiękowy
Pianista, kompozytor i mówca utrwalony w nagraniach – o dyskografii Ignacego Jana Paderewskiego (1860–1941) (PDF 1,42 MB)
W artykule omówiono główne założenia i realizację projektu Dyskografia Ignacego Jana Paderewskiego. Autorka podkreśla, że opracowanie aktualnego i kompleksowego katalogu nagrań kompozytora ułatwi prowadzenie badań nad jego twórczością. Szczegółowo przedstawia zawartość Dyskografii, a tekst uzupełniają rozważania na temat dawnych i współczesnych ocen Paderewskiego jako kompozytora i jako pianisty.
Ignacy Jan Paderewski, dyskografia, kompozytorzy polscy, muzyka polska, nagrania dźwiękowe, pianiści polscy
Transkrypcje utworów Fryderyka Chopina (nagrania) (PDF 1,48 MB)
Przedmiotem artykułu są transkrypcje, czyli opracowania i aranżacje utworów Fryderyka Chopina. Pierwsze takie interpretacje pojawiły się jeszcze za życia kompozytora, a najstarszy zapis dźwiękowy pochodzi z 1891 roku. Autorka wymienia poszczególne realizacje, zwracając uwagę na wykonawców, zastosowane instrumenty i style muzyczne. Analiza zgromadzonego materiału pokazuje, że twórczość Chopina cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem, a transkrypcje jego utworów stanowią istotny wkład w historię polskiej kultury muzycznej.
Fryderyk Chopin, transkrypcja, nagrania dźwiękowe, aranżacja, improwizacja, jazz
Exlibrisy polskie w zbiorach Biblioteki Śląskiej. Wystawa: 20 października – 15 listopada 1975 r.
Konferencja Melchior Wańkowicz. Czas, przestrzeń, pamięć (Biblioteka Śląska w Katowicach, 11.12.2024) (PDF 5,17 MB)